Άδειες λέξεις ― το New Speak

Γράφει η Τιτίκα Δημητρούλια, αποκλειστικά για το politicon.gr, με αφορμή ένα δοκίμιο της Σούζαν Σόνταγκ.

Leni Riefenstahl, Triumph of the Will

‘Tis all in peeces, all cohaerence gone;
All just supply, and all Relation.
John Donne, An Anatomy of the World, The First Anniversary

Σημείο πρώτο. Πώς μπορεί κανείς να ονομάσει τη ναζιστική περίοδο χωρίς να κινητοποιήσει άμεσα αρνητικά αντανακλαστικά; «Περίοδο της ιστορίας ενός έθνους [ποιο είναι αυτό άραγε;] την οποία επέλεξε να εξαλείψει από τη μνήμη του». Αλλιώς; «Τραυματική και κρίσιμη γερμανική δεκαετία του 1930». Πώς μπορεί να δηλώσει την άνοδο του ναζισμού στην εξουσία με τον ίδιο τρόπο; «Όταν ο Χίτλερ ανήλθε στην εξουσία».

Τα παραδείγματα προέρχονται από το δοκίμιο της Σούζαν Σόνταγκ «Η γοητεία του φασισμού» το 1975 (μετ. Γερ. Λυκιαρδόπουλος, εκδ. Ύψιλον, 2010, σ.10 κ.ε), το οποίο αποδομεί την προσπάθεια αποκατάστασης της αγαπημένης κινηματογραφίστριας του Χίτλερ, της Λένι Ρίφενσταλ, ξεκινώντας από το επιμελημένο βιογραφικό σε ένα λεύκωμά της. Καταδεικνύουν ανάγλυφα τη δύναμη του λόγου, που δεν αποκαλύπτει μόνο αλλά εξίσου αποτελεσματικά αποκρύπτει, δείχνουν τη μετασχηματιστική δύναμη του λόγου πάνω στην ίδια την πραγματικότητα, από τα πρωτόγονα ξόρκια ως τη σύγχρονη προώθηση-επιβολή προϊόντων και ιδεών.

Σημείο δεύτερο. Πώς ο λόγος καθίσταται πιο πειστικός; Όταν είναι οργανωμένος σε μια αφήγηση, όταν διηγείται μια ιστορία – συχνά με πρωταγωνιστές ανθρώπους της διπλανής πόρτας, αλλά όχι αναγκαστικά. Το αντικείμενο της εξιστόρησης αυτής μπορεί να ποικίλλει: διαφήμιση ουίσκι, κινητής τηλεφωνίας, στήριξη πολιτικών μέτρων, με άμεση συναισθηματική εμπλοκή του ομιλούντος. Τζακ Ντάνιελς, Σίβας, η ιστορία της συλλογικής ενοχής του ελληνικού λαού ως προς την πτώχευση, συνακόλουθα προς την προηγούμενη ιστορία του δυναμισμού της ελληνικής οικονομίας με δανεικά.

Σήμερα, η Ελλάδα είναι και πάλι η ψωροκώσταινα, με τους συνταξιούχους και τους μισθωτούς να δίνουν τον οβολό τους για την πατρίδα: «Mε σταματούν στο δρόμο συνταξιούχοι, άνθρωποι του μόχθου…» και τα λοιπά. Χτες, ήταν μια ανερχόμενη οικονομική δύναμη, κυρίαρχη στα Βαλκάνια, και ο λαός της έπρεπε πάση θυσία να απολαύσει τις χαρές του εύκολου και άκοπου χρήματος, που εν μια νυχτί απέκτησε και υφή και τόκους. Ιστορίες ανθρώπων, ιστορίες επιτυχίας, ιστορίες καταστροφής. Σε κάθε περίπτωση, storytelling, επιστημονικά οργανωμένο και διατυπωμένο. Η σκοτεινή όψη του παραμυθιού, του θρύλου, του μύθου, που φωτίζουν και νοηματοδοτούν. Σκοτεινές ιστορίες κέρδους και μαζικής χειραγώγησης.

Σημείο τρίτο. Σταδιακό άδειασμα των λέξεων από το περιεχόμενό τους. Παραδοχή κοινή και αποσιωπημένη: όταν οι λέξεις χάνουν το νόημά τους, οι άνθρωποι χάνουν την ελευθερία τους. Αδυνατούν να ερμηνεύσουν τους εννοιακούς μετασχηματισμούς, κρατώντας στα χέρια τους πουκάμισα αδειανά, κελύφη κενά και αποχωρισμένα από τα πράγματα. Το περίφημο «εμείς» με το οποίο μας βομβαρδίζουν καθημερινά, της συλλογικής ενοχής και προσπάθειας, που μόνο φαρσική μπορεί να θεωρηθεί η συνάφειά του με το μακρυγιαννικό του ομόλογο της συλλογικότητας και της κοινότητας, οι απίστευτοι νοικοκυραίοι-ρυθμιστές μιας ζοφερής ευταξίας, ολόκληρο το λεξιλογικό πεδίο της εργασίας, που καταρρέει μαζί με την ίδια την αντίληψη περί εργασίας σήμερα.

Ακόμα πιο τρομακτικό: επανεμφάνιση μιας νέας εθνικοφροσύνης, με τη συστηματική αναφορά στο εθνικό, για τη συγκάλυψη συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών. Εθνικό η αποδοχή και συμπόρευση με τις επιλογές αυτές. Αντεθνικό, όποια άλλη στάση, κριτική, αντίδρασης, αντίστασης. Κρίση των λέξεων, των εννοιών, των πραγμάτων, της κοινωνίας. «Οι έννοιες, όπως και οι άνθρωποι, έχουν την ιστορία τους και δεν αντέχουν τη φθορά του χρόνου, όπως ακριβώς και οι άνθρωποι», έλεγε ο Σαίρεν Κίρκεργκωρ. Στην προκειμένη περίπτωση, η κατάρρευση είναι ταχύτατη και μαζί ανεπαίσθητη, φροντίζουν γι’ αυτό οι λέξεις και οι μικροαφηγήσεις του κάθε λογής μάρκετινγκ.

Στοιχείο τέταρτο. Η δυσπιστία προς τις λέξεις, το λόγο, ως αντίσταση στις έννοιες και στα πράγματα, ως πρώτο βήμα για μια ανανέωση του βλέμματος που θα οδηγήσει στις νέες περιγραφές του κόσμου. Σε όλα τα πεδία.

Το επείγον της παρέμβασης μιας διανόησης που πρώτη αυτή πρέπει να επανεξετάσει τα εννοιολογικά της εργαλεία, αλλά κυρίως να καθαρίσει τη ματιά της, να ακονίσει την ευαισθησία της στις νέες συνθήκες. Η αναγκαιότητα μιας τέχνης που θα αγκαλιάζει τον κόσμο χωρίς να αποποιείται την ιδιαιτερότητα της φύσης της και θα ξεκινά και πάλι από τα βασικά. Μια νέα αισθητική που θα ξαναπιάνει το κουβάρι από το πέρασμα στο μοντερνισμό στα μισά του προπροηγούμενου αιώνα. Το χρέος μιας κριτικής που έχει συμβάλει στην άμβλυνση των εννοιών και του γούστου με το «συγκλονιστικό», το «συναρπαστικό», το «δεξιοτεχνικό», το «λοξό», που όχι μόνο δεν αποτυπώνουν την ιδιοπροσωπία αλλά συχνά συγκαλύπτουν την έλλειψή της, σηματοδοτούν μια βαθύτερη απουσία νοήματος. Σαν το καναρίνι στο ανθρακωρυχείο, οι λέξεις που ηχούν κούφιες μας προειδοποιούν για τις κατεδαφιζόμενες και καταρρέουσες έννοιες ― το «συγκλονιστικό» δεν έχει νόημα γιατί έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρο την τελευταία εικοσιπενταετία, μια εικοσιπενταετία καθ’ όλα μαξιμαλιστική, αλλά και επειδή το μάτι αδυνατεί να εντοπίσει το πραγματικά συγκλονιστικό.

Η επανασημασιοδότηση των λέξεων ως αρχή για μια νέα συνοχή, μια νέα συνάφεια, μια νέα συνάντηση με τον άλλον και τον κόσμο.

Advertisements

3 Responses to Άδειες λέξεις ― το New Speak

  1. MLOG says:

    Συναφές: (από το άρθρο τού Νικόλα Σεβαστάκη “Ο κόσμος τού Γ.Α.Π”, http://www.epohi.gr/portal/politiki/7545-2010-08-29-16-01-23 )
    …Η διεθνής κοινότητα χρειάζεται ασφαλώς την αξιοθαύμαστη «συνδυαστική» την οποία ενσαρκώνουν άνθρωποι όπως ο Έλληνας πρωθυπουργός: το ευγενές χαρμάνι της ιδεαλιστικής ψευδο-οραματικής γλώσσας με την πολιτική ασυνειδησία που αγνοεί τα συμπτώματά της. Κάπως έτσι έχει συμβεί εδώ και χρόνια: προοδευτικός είναι εκείνος που κάνει τα πιο «εξτρεμιστικά» (φιλελεύθερα) πράγματα με τον μειλίχιο και γλυκανάλατο τρόπο ενός οπαδού του Δαλάι-Λάμα ή μιας μπαλάντας του Έλτον Τζον….Από πού άραγε προέρχεται αυτή η ονείρωξη του διεθνικού ανθρωπιστή, του ευαγγελιστή των αξιών με την ευόδωση/ ολοκληρωτική περαίωση του καπιταλισμού στην Ελλάδα; Προσωπικά δεν μπορώ να βρω μια ικανοποιητική απάντηση. Νομίζω, εντέλει, ότι δεν έχουμε να κάνουμε με τη γνωστή και οικεία σοσιαλδημοκρατική διγλωσσία, το φαινόμενο της αριστερής γλώσσας και της δεξιόστροφης πρακτικής κ.λπ. Ίσως μια απάντηση να δόθηκε έμμεσα από τον διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδας όταν αναφέρθηκε σε έναν «ενάρετο κύκλο». Ο πρωθυπουργός είναι η τέλεια ανθρωπολογική απεικόνιση μιας ορισμένης «ποπ ιδεολογίας» στην οποία μια ηδύτητα που ξεγελά μπορεί και πολιτεύεται με σκληρότητα, η έλλειψη ιδεών γίνεται brainstorming, οι γλυκανάλατες αρμονίες συγκυβερνούν με τον πιο ωμό πραγματισμό. Ο πελιδνός θετικισμός του πρώτου εκσυγχρονισμού (Σημίτης) ήταν αδύνατο να αγγίζει ένα τέτοιο επίπεδο τέλειας προσποίησης, αυτό τον βαθμό προσομοίωσης του σύγχρονου κενού: συνδεόταν ακόμα με την μυθολογία του ανεκπλήρωτου αστικού εκσυγχρονισμού/ εξευρωπαϊσμού, με τα μεγάλα έργα, με την ύλη. Στη τωρινή περίπτωση δεν ζητείται απλώς η ύλη των ανθρώπων αλλά και η ψυχή τους, δεν ζητείται η προσαρμογή αλλά η ηθική-θρησκευτική τους «μεταστροφή» (conversion) σε μια επιφοίτηση.
    Αυτό το οποίο ζούμε τώρα και μάλλον περισσότερο τους μήνες που έρχονται είναι λοιπόν κάτι τελείως διαφορετικό. Ο Παπανδρέου και οι άνθρωποί του δεν είναι Ευρωπαίοι αλλά «πλανητικοί» και συγχρόνως υπερεπαρχιώτες. Με απίστευτη άνεση μπορεί να γίνουν Κινέζοι, Αμπου-νταμπιανοί, Ισραηλινοί και Λίβυοι συγχρόνως. Ειρηνιστές και συνάμα εμποράκοι στο όνομα της «κινητικότητας» του κενού. Μέσα στο ίδιο απόγευμα να είναι Κάπτεν-Γου, Νετανιάχου και Τζόζεφ Στίγκλιτζ ταυτόχρονα και εναλλάξ. Έχουν το ελεύθερο να μην έχουν προσδιορισμό, να αρπάζουν τη μια μάσκα μετά την άλλη υποστηρίζοντας με τον πιο αναιδή τρόπο ότι υπακούν σε μια ανώτερη, εθνικοπαγκόσμια αναγκαιότητα. Και με τον διάβολο θα συμμαχήσουν αρκεί να περάσει η σωτηριολογία τους. Αυτό εξηγεί ότι στο σύστημα σκέψης τους χωράνε τόσο τα φρουτάκια του τζόγου όσο και τα πιστοποιητικά ενεργειακής απόδοσης κτιρίων, τόσο η δικτυακή διαφάνεια όσο και η κατάργηση των συλλογικών συμβάσεων εργασίας…

  2. Alexandra Ioanniidou says:

    Έτσι είναι, έτσι! Καλά τα λες Τιτίκα! Στο μόνο που με βρίσκεις λίγο δύσπιστη είναι στην πρότασή σου περί αισθητικής “Μια νέα αισθητική που θα ξαναπιάνει το κουβάρι από το πέρασμα στο μοντερνισμό στα μισά του προπροηγούμενου αιώνα”… Αυτό δεν το καταλαβαίνω, μου μυρίζει λίγο σοσιαλιστικό ρεαλισμό, το καταλαβαίνω λάθος, ή σε παρεξηγώ;

  3. Αναδημοσίευσα γιατί υπάρχει πλέον σοβαρό πρόβλημα.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: